Menu

Couscous & cola – Reisdagboek (Vrij Nederland)

26 december 2005 - Blog

Maartje Nevejan, regisseur van de bekroonde serie Couscous & Cola van BNN, reisde naar Sudan om het einde van “Khartoum, culturele hoofdstad van Arabische Cultuur 2005” mee te maken. Ze hield voor Vrij Nederland een dagboek bij.

Couscous & cola in Sudan – dagboek Vrij Nederland, de uitgebreide versie

17 december

Sneeuwvlokken tegen het vliegtuigraampje.
Op de ipod:” Le blues de Khartoum” van Abdel Gadir Salim.
Al jaren favoriet zonder te weten waar Khartoum lag.
Nu ben ik ernaar op weg, hoofdstad van Sudan, dat 70 keer zo groot als Nederland is.

Africa - reisdagboek

De regering is Radicaal Islamitisch maar ik schijn geen hoofddoek te hoeven dragen. Wel wijde kleren. En geen decolleté. Iets waar ik aan hecht.
Ik ben uitgenodigd door “Khartoum, Capital of Arabic Culture 2005”. Er is een festival, een conferentie, en, hopelijk een vertoning van mijn serie Couscous &Cola, gemaakt voor BNN, die een idee geeft van Arabische jongerencultuur in Nederland. Ik heb geen idee of het festival groot of klein is en hoe heftig de Islam is. We zien wel.
We vliegen over de Middellandse Zee tijdens de prachtige zonsondergang. Het is altijd goed mijmeren over de horizon in een vliegtuig. Ineens zakt de zon niet meer, maar stijgt van de horizon af,komt los van de wolken en stijgt langzaam omhoog.
Ik volg over het gangpad heen,de oranje stralen naar de overkant.Ook daar een rode bol ongeveer op dezelfde hoogte. Rechts van het vliegtuig gaat de zon onder, en wij, aan de linkerkant bleken al die tijd gekeken te hebben naar het opkomen van de maan.
Dingen blijken niet als ze lijken. Een leidmotief.

17 december

Tussenstop in Cairo. Ik nuttig mijn laatste alcohol.
Ik loop naast een struise vrouw naar de transit. Ze heet Amal en is een Sudanese die al 5 jaar in Friesland woont. Ze gaat voor het eerst terug naar familie met haar Nederlandse paspoort. Ze is fel tegen de regering. Khartoum spreek je uit als Ghartoum, en Nederlanders kunnen dat als enige goed uitspreken. Ze vertelt dat de Egyptenaren denken dat zij de oorsprong zijn van de beschaving, maar eigenlijk is Sudan dat. De Friese Sudanese leert mij mijn eerste Arabische woord. Shokran: Dank je wel.
In de rookruimte ontmoet ik nog twee Congres/Festival gangers. Met mensenrechtenrapporten in de hand. Ze weten veel van de politieke situatie. Ik niet. Jaartallen vliegen me om de oren. Het is allemaal anders als je denkt, zoveel is duidelijk. Mijn mobieltje licht op, een sms-je uit Amsterdam: windkracht 9 en de eerste tand is uit de jongste zoon. Door een paprika.

Amal naast me moet huilen. Ze is bang. Haar familie is berucht, ze waren de linkse elite vroeger, actief in de vakbonden en in de vrouwenbond.
Ik heb een officiële brief van de Sudanese regering, we doen of ze bij onze delegatie hoort en gaan gemakkelijk door de poortjes. Er staan veel mensen op haar te wachten. Iedereen huilt.

In een busje naar de stad. Het is 5.00 en nu al 24 graden. Achenebbisj hotelletje. Te opgewonden om te slapen, op het balkon hangen en in het ochtendlicht de stad zien wakker worden. Stof maakt alles filmisch. De witte gewaden van bovenaf gezien, gefilterd licht door het stofzand, het gezang van de moskee op de hoek die oproept tot gebed, de bouwvakkers die achterin de trucks door de lege straten rijden.
Het is half 7 als ik ga slapen. Om 12.00 gewekt. We moeten naar een ander hotel. Het wordt het Hilton. Bizarre overgang. Kerstmis in Khartoum. Overal rijke gesluierde en betulbante Arabische en Afrikaanse mensen. Een paar Westerlingen. Kerstversierselen in inmiddels 37 graden. In de hal klinkt:”Let it snow, let it snow, let it snow…”

Mieke Kolk, docent Theaterwetenschappen in Amsterdam, en internationaal bruggenbouwer tussen Arabische en Europese cultuur was al een week eerder in Khartoum om met studenten te werken. Hoe maak je theater van een boek? Ze heeft een geliefd Sudanees boek genomen dat verboden is door de regering: Tayeb Salih’s “Season of Migration to the North”.
We gaan de presentatie bekijken op de Universiteit van drama en muziek. Het gebouw is geheel vervallen. Buiten zit een jongen tussen de brokstukken onder een dorre boom cello te spelen. In een gang spelen jonge studenten allemaal in kleine kamertjes zonder deuren naar buiten, op een viool, een dwarsfluit, een piano. Klassieke muziek. In dit land van de sharia. Theater en de sharia gaan niet samen. Theater gaat om interpretatie en uitbeelding, sharia fixeert juist alles. Toneel mag. als het maar niemand op verkeerde gedachten brengt: politiek, religie en vooral seksualiteit zijn onbespreekbaar. Als er in een van de scènes gedanst wordt gaat er gejoel op in het publiek. Gemengd dansen doe je alleen op bruiloften. Op het toneel allemaal moorden. Achter de scène spelen 6 leerlingen boom. De was wordt in hun takken gehangen. De bomen staan zeer ernstig te wezen. Later zullen twee van hen ook nog een dubbelrol als kast hebben. De kast kan open en dicht.

’s Avonds wandel ik langs de Nijl. Verliefde stelletjes met een thermosfles thee of water. Ook in het parkje liggen jonge mensen op het dorre gras. Jongens en meisjes naast elkaar, ondanks de wtten en geboden. Schemering.
Ik zou wel naar een jazzcafé willen of een club. Is er niet. Elke stad heeft geheime plekken, zeg ik. Khartoum niet. Alcohol is verboden in het hele land, muziek mag niet. Dansen ook niet. Buiten op straat vrachtwagens vol soldaten, Ze keten en rijden rondjes. Het is zaterdagavond en de jongens hebben lol. Hangjongeren in uniform.

In het Hilton speelt wel een bandje, uit Ethiopië. Iemand zegt “Al het slechte komt uit Ethiopië”. Muziek, hoeren. Het Hilton is the place to be in Sudan, de enige plek waar iets gebeurd en je iedereen tegenkomt.
Ik ontmoet de andere mensen van de conferentie: Uit Marokko, Jordanië, Irak, Egypte, Algerije en Sudan. Om ons heen is iedereen aan het fruitsap en de waterpijp. De moskee roept. Er is een onofficiële avondklok vanaf 23.00, sinds de opstand in Augustus.
Iemand vraagt of ik mijn bovenste knoopjes dicht wil doen. Tuurlijk.

18 dec

Hoesten en proesten van stof en de airco. Ik drink cappuccino en kijk naar alle rijke mensen in t Hilton. Vier schattige kleine vrouwtjes in boerkas’s pielen giechelend met een videorecorder. Een indrukwekkende sjeik met tulband fikst de camera en stopt de dames in een luxe auto. Ik kijk naar het tafereel als een jaloerse man.Hij wel. Moet denken aan een zin van schrijver en filmer Jalal Toufic: To be loved is not to feel one is a treasure, but to feel that one is a hidden treasure…

Naar de universiteit. De Conferentie begint iedere dag met een voorzanger die de Koran reciteert.
Proffessor Doctor Miekah(Kolk) begint met een statement:
In het theater kan je twee personen tegelijkertijd zijn,
In het theater kan je in 2 ruimtes tegelijk zijn,
Theater has the conciousness of doubleness.

couscous-sudan-1
De conferentie gaat over Rituelen en Ceremonies in het Theater. Een lezing over het Al-Zar ritueel.
Zar wordt vooral beoefend door vrouwen. Een ritueel van de “oppressed”. De vrouwen hebben geen stem, en gebruiken het Zar-ritueel, de trance, om datgene te doen wat verboden is: roken en drinken, seksueel uitdagend zijn maar ook om te kritiseren en te manipuleren: de regering, hun positie en hun man. Dat hij bijvoorbeeld geen tweede vrouw neemt. Na afloop herinneren zich niets meer: ze waren in trance.
De studenten hebben ooit een voorstelling gemaakt als Zar-ritueel om zo hun kritiek op de regering uiten. Na afloop konden ze niet verantwoordelijk gehouden worden voor hun uitspraken, ze deden een ritueel. Rituelen worden verbonden met theatermakers Antonin Artaud en Peter Brook.

Als ik de wc zoek, verdwaal ik op terrein. Kom ineens in een ruimte met tientallen meisjes en grote spiegels. Op kleine tafeltjes liggen allerlei make-upspullen en iedereen zit te smeren, parfum te proberen, elkaar te beschilderen…Oh, geur van een meisjeskamer, oh, prachtige parkietenkooi. Onder tafel wordt de make-up verkocht, sluiers gaan op en af. Is er hierna werk voor jullie? Nee. Wat dan? “Niets, wachten tot je trouwt en tot die tijd onderhouden worden door je familie….”

Terug in het Hilton zie ik de boerka-dames weer. Ze komen uit Bahrein en zijn zeer hoog opgeleid. Ik vraag of het waar is dat er haute couture burka’s zijn? Ze moeten lachen…nee absoluut niet, een burka is altijd hetzelfde. ” Maar..” zeggen ze en openen hun burka’s; de merken stralen me tegemoet, Gaultier, Vuitton en Chanel……”We are as fashionable as you.” Ze vragen of ik weet waarom ze die Burka’s dragen. “Ja” zeg ik, “omdat jullie mannen zich niet kunnen beheersen.” Heb ik héééélemaal verkeerd. Heeft niets met mannen te maken, ze doen het voor de profeet.

S ‘Avonds naar een toneelstuk in de openlucht in Umdurman. Khartoum is de officiële hoofdstad, van de regering. Umdurman, aan de overkant van de Nijl, is de nationale hoofdstad, van het volk. Het stuk gaat over een sultan met een dochter die niet meer wil lachen. Ook hier spelen mensen weer een kast. Wie de prinses aan het lachen maakt mag met haar trouwen, anders: kop eraf. Als ze uiteindelijk lacht en de bruiloft kan plaats vinden, is er niemand meer om feest mee te vieren want iedereen is vermoord.
Het publiek lacht, rookt en beantwoord hun mobieltjes dwars door de voorstelling.

Na afloop hoor ik muziek. Erop af. Het blijkt de jeugdsoos te zijn. 2 elektrische gitaren, één box, percussie. Een Dinka vrouw zingt en danst. Ik doe mee. De Marokkaan waarmee ik ben is zeer verbaasd hoe liberaal het ineens toegaat. Ik niet, er zijn altijd geheime plekken.
Dan in het centrum van Khartoum rondhangen. We lopen door de donkere straten als in een film. Het licht is Vermeer en Rembrandt. Waanzinnig mooi. Overal kapotte huizen en donkere straten en dan op een paar hoeken rokerige eettentjes met mensen op plastic stoeltjes. Witte djellaba’s die oplichten. De schoonheid van destructie.
Thuis in het Hilton tussen de kerstlichtjes gesprekken over Arabische muziek. Ik leer de term microtonaliteit. De ramp van de Wahabitische monotone Koranmuziek. Met het geld uit Saudi Arabië voor de bouw van Moskeeën , komen ook de cassettebandjes de landen binnen die de rijke volksmuziek verdringen. De musicoloog pleit voor culturele diverse identiteit tegenover de Islamisatie van Mekka. De Moslimcultuur wordt van binnenuit uitgehold door de “Petro-Islam”.

Heb een gesprek over mijn geliefde dichter Rumi, die in Iran belangrijker is dan de woorden van de profeet. Rumi was een Sufi, de mystieke tak van de Islam, die ook in Sudan zeer belangrijk is. Extatische, dronken, verliefde Rumi…..zelfs de ayatollahs’s kunnen hem niet verbieden, zo geliefd is hij nog steeds na 900 jaar. En onze gids heet Professor Shams(zon), net als de leraar en vriend van Rumi.

19 december

Er is vandaag chaos in de zaal. Ineens hebben we twee dagvoorzitters, de techniek doet het niet, er is geen water, en als er flesjes met frisdrank komen, zullen die de hele dag om blijven vallen op de stenen vloer.
Een vrouw uit Egypte maakt het statement dat rituelen levensgevaarlijk zijn. Wij in het Westen hebben de neiging het ritueel te verheerlijken. Maar rituelen zijn een gevangenis, ze zorgen dat dingen niet veranderen, helpen de machtshebbers en houden schadelijke sociale constructies in stand,denk aan vrouwenbesnijdenis. In Sudan is 90% van de vrouwen besneden. Wat er onder het ophemelen van rituelen zit is een queeste naar zuiverheid, puurheid, en dat leidt rechtstreeks naar fundamentalisme. Oogluikend worden de rituelen toegestaan, want het houdt de schijn op van dat de rechtenlozen nog ergens een uitlaatklep hebben. Een Arabische man zegt in de gang tegen me” a lot of fundamentalisme is being said here”. De relatie tussen theater en rituelen blijkt veel ingewikkelder dan we dachten.

Pauze. Ik praat met een journaliste Shaza, die een stuk over Couscous& Cola wil schrijven. Ik zou de serie graag op Arabische televisie hebben, maar hoor dat je in Egypte en Marokko moét betalen om op de tv te komen.
In de lucht Afrikaanse adelaars. Een sms-je uit Nederland met een vraag van mijn 4-jarige: Toen de mensen nog niet bestonden, hoe komen ze dan daar?

Liefdeselixer in Sudan
‘S Middags naar de Souk. Een groepje vrouwen maakt een liefdeselixer voor me. Parfum, kruiden en poedertjes alles wordt gemixt in een flesje. Daarnaast krijg ik wierrook waar ik naakt boven moet gaan staan. “For your husband”….Als ik later iedereen laat ruiken aan mijn hand, wordt ik apart genomen. “Maartje, gevaarlijk,het is alleen voor je eigen man gemaakt, niet voor andere mannen.”
Het is 40 graden, de stenen, de huizen, de telefoonpaal waartegen ik leun, alles is warm.

S’ Avonds is het dan zover. Ik zal mijn film laten zien bij Al Mahdi, een culturele bobo thuis. Ik ben zenuwachtig. In de bus naar zijn huis krijgen we ineens de opdracht dat de plannen veranderd zijn. We moeten naar een bijeenkomst van belangrijke mensen in Khartoum. We worden gebruikt om goeie sier mee te maken, soort klapvee. De tv-camera’s zijn steeds op ons gericht. Weer de dubbelheid. De mensen zijn zo aardig en oprecht blij dat we er zijn. De politieke elite gebruikt ons om hun goede wil te laten zien. En zo weer meer geld het land binnen te krijgen waar vooral zij van zullen profiteren. Er worden liederen over Umdurman gezongen. Als ik naar al die prachtige vrouwen om me heen kijk besef ik ineens het ontstellende van dat ze allemaal radicaal besneden zijn. Wat hebben ze zelf aan al die liefdeselixers? Zie ineens in al hun gezichten iets verdrietigs. Spreek mezelf moed in dat ze misschien de G-plek dan maar heel goed weten te gebruiken.

Ik wordt met de minuut baldadiger. Mijn energie kan geen kant uit. Hoe doen die wijven dat hier? Vreemd dat ook de Moslims het gevoel hebben dat Mekka hun Islamiseert. Niet alleen onze Westerse cultuur wordt aangevalleen , maar ook de Moslimcultuur zelf.
Ik krijg de verzekering dat mijn film morgen vertoond mag worden, Inshallah……

Dinsdag 20

Ik praat met de Jordaanse theaterwetenschapster.
We praten over rituelen, je moet er in geloven. Ik hou van het ritueel kerstboom, maar ik geloof niet in een kerstboom. Ze vertelt een verhaal:” Een man zegt dat ie niet in God gelooft. Dat alles door mensen is gemaakt en door de evolutie. De ander man zegt als jij net zo goed bent als God, kan je de zon laten opgaan in het Westen in plaats van in het Oosten?” Dat is wat ik dacht te zien toen ik hiernaar toe vloog.

We praten over de moord op van Gogh. Natuurlijk heeft ze erover gehoord. De moordenaar heeft geen Mind zegt ze, hij heeft niets begrepen van de ware Islam. Die gaat over “merciful” zijn. ” If you have pain in the Netherlands about it” zegt ze, “can you imagine our pain? That a few peaple make everything wrong what is in essence the most dear to us?”

Op de Conferentie vandaag verhalen over 1001 nacht en het ritueel als management van verlangen en voertuig voor transformatie. Hoe geweld de transformerende kwaliteit van een ritueel altijd te niet doet.

De Afrikaanse wetenschappers houden een pleidooi voor rituelen die de eigen identiteit vast houden tegen de massamedia in. Het Westen werd pas geïnteresseerd in rituelen toen de rituelen in het Westen verdwenen, en kunst heeft daar een grote rol ingespeeld. Kunst om de kloof van “geen religie” te dichten, om het spirituele gat van het Westen op te vullen. Dit heeft het Westen een romantische kijk gegeven op de rituelen in Afrika. Een soort oriëntalisme dus….

Ik moet mijn statement geven over mijn werk en rituelen. Ik besluit mijn 5 minuten middels een miniritueel te geven aan de mensen van de tweede rij, die al de hele conferentie luisteren maar niet mogen meepraten: de studenten. De rijen wisselen van plaats, de hele energie veranderd. Ze willen weten of wij echt geen rituelen meer hebben in het Westen, wat de rol van rituelen in videoclips is en of het niet kan zijn dat sciencefiction voor het Westen de rituelen vervangt? Kijk naar de films als Starwars…allemaal oude mythes in een science fiction vorm.
Het wordt een prettige chaos.
Ook een spreker van het Zuiden grijpt zijn kans:” Hoezo is Khartoum de hoofdstad van Arabische Cultuur? ” Hij roept “Where is the South in this conference? En ik zeg:”And do they feel Arabic?”
Een Afrikaan zegt: we have found he treasure, I hope we find the map.

21 december

Maartje Nevejan in Sudan
Om 6 uur op om naar de piramides te gaan. In een stadbus, vol gordijntjes en versieringen hobbelen we 13 uur lang door het landschap. Een kilometer of 400. We komen twee keer vast te zitten in het zand.
In Sudan dwarrelen overal plastic zakjes: in de bomen, in de struiken, aan telefoonpalen en op het zand.
Ik ben al vaker in de Sahara geweest en als altijd weer betoverd door de schoonheid van leegte, stof, kamelen, geiten en wapperende mensen. Het is heet, en alles staat open in de bus, zodat je in een soort trance van hobbelen, wind en vergezichten komt. Professor Shams houdt de hele busrit de hand van zijn vrouw vast.
De piramides zijn prachtig en vol Egyptische tekeningen van koningen en koninginnen. Man en vrouw waren vroeger even machtig.
De zon staat vandaag op het laagst, 21 december. De schaduwen zijn lang. We hebben het rijk alleen. Geen bordjes, we zijn de enige mensen in de vlakte. Mijn hand op de millennia oude warme stenen.

Ook vandaag: de voetbalwedstrijd Sudan tegen Marokko. Sudan wint met 1-0. Aanleiding voor veel grappen over Marokkanen door de Egyptenaren, die zich sowieso boven iedereen in Afrika verheven voelen.
Sudan speelde nog maar honderd jaar geleden een sleutelrol in de slavenhandel, en dat merk je. De andere Afrikanen/Arabieren zien ze op bepaalde momenten nog steeds als slaven. En ook het Noorden heeft heel lang slaven uit het Zuiden geroofd. Dat gaat nog generaties duren voordat dit uit de genen is.
Ik ben geschokt door het racisme in Afrika onderling, maar Europa is natuurlijk net zo erg. Zeker als er voetbal in het spel is.

Als we om 8 uur weer in ons hotel aankomen, moeten we meteen door naar de opening van het ITI-internationale theaterverbond. Duitsers hebben Brecht’s Kaukasische krijtkring ingestudeerd met jonge mensen uit Darfur: bruggen slaan via kunst in oorlogsgebieden. We zijn zo moe en hongerig dat we onze ogen niet open kunnen houden. Toch nog onder de indruk wat hier op het toneel staat. Er wordt veel gelachen en gejoeld door het publiek, vooral bij de dansjes en de travestieact van 3 jongens…..”Ik vind het typisch Duits” zegt iemand, “wat zijn die toch arrogant”…Jaja, Europa koestert zijn wonden net zo hard.
Wederom wordt de vertoning van mijn film uitgesteld. Morgen misschien, ishallah…. Ik bel met mijn gezin in Amsterdam. Vanavond was de kerstmusical van de school, als ieder jaar in de Mozes en Aaronkerk op het Waterlooplein. Dochter was engel, en zoontje herder, met een witte tulband op zijn koppie en een Ikea schapenvachtje als lam. Hij ziet er net zo uit als de mannen hier. Iedereen uit de Nieuwmarkt was weer aanwezig, alle moeders moesten huilen en de Zusters Augustinessen uit de Warmoesstraat zaten trots op de eerste rang. Hoezo heeft het Westen geen rituelen meer?

22 december

Afscheid van O. Een Nederlander die hier 6 weken zat om locaal bestuur te leren aan de Sudanezen. Er wordt hier wat afgeworkshopt door Nederlanders. Hij heeft in zijn vrijetijd het homoleven verkend. Het is een onmogelijkheid in Sudan. Op gaydar.nl had ie toch nog 50 profielen in Khartoum gevonden. Ik vind het veel, hij vind het weinig op zo’ n 4 miljoen mensen. Hij heeft een handjevol jongens ontmoet. Op een donkere plek in het Hilton bij een kopje thee. Angst. Ze trouwen en krijgen gewoon kinderen. Er is geen versieren aan. Meer als een UN-soldaatje verschalken is er niet bij.

Dan naar al Ahfad woman university. De oudste vrouwenuniversiteit van Sudan. Hier zal Couscous & Cola dan toch nog vertoond worden.
Een klas vol meisjes. Er is een Philips dvdrecorder. Aangesloten op een kleine tv-tje.
De afstandbediening doet het niet. En op de tv is alleen een aan- en- uit knop. Ik had een soort samenstelling gemaakt van verschillende delen, forget it. Techniek is een running gag in Sudan.
Ik begin een speech. Over Amsterdam, waar Mohammed op de eerste plaats staat van meest gekozen namen in de stad. Dat kerken verdwijnen en moskeeën als paddestoelen uit de grond komen. Dat mensen in Nederland bang zijn hun culturele identiteit kwijt te raken, dat we bang zijn dat de Islam gaat overheersen. Ze zijn stomverbaasd. Dat ik een film wilde maken over de Arabische cultuur in Nederland, zoals zij de Arabische cultuur in Sudan onderzoeken. Het klinkt allemaal volstrekt geloofwaardig maar het is niet waarom ik het gemaakt heb, het gebeurde gewoon zo. Pas naderhand kreeg het die lading. Na de speech zet ik de tv-speler aan. Inshallah. Ik zal moeten vertonen wat hij pakt. Hij pakt de proloog over de moord op Theo. Dat krijg ik hier niet uitgelegd. Zet hem weer uit. En het apparaat stopt ermee. Probeer het stuk over jongens en meisjes op te zetten….lukt niet. Geen beweging in. Cd twee erin. Inshalla. En we zijn in NY. De meisjes in de klas gillen net zo hard als de couscous-kids op tv. Ondertiteling doet het niet. Ik vertaal simultaan in het Engels. Gejoel bij Ground Zero als het vliegtuigje er deze keer niet in vliegt, maar langs de wolkenkrabber suist . Ze herkennen de imitatie “Titanic” scene op de boot naar Staten Island.

Goedkeurend geknik als de kids on screen zeggen dat het Westen “Alles, maar dan ook alles heeft afgenomen van Afrika, en nu willen we iets terug pakken. Het was 1-0 voor Amerika, nu staat het gelijk”. Gejoel en applaus in de klas als de kids op tv zeggen dat ze Bush ook een terrorist vinden. Verbazing over hoe er gedebatteerd wordt en jeetje wat zijn de straten schoon. Weer applaus als de hoofddoekjes aangaan voor de moskee in NY. Dan valt één van de Nederlanders flauw. Te heet, ziek en naar later blijkt te droog.
We stoppen de dvd. Gelukkig is er een kliniek op de universiteit, daar kan de vrouw een infuus krijgen. De meisjes vragen allemaal om door te gaan met de film, “please we want to know how it ends.” Maar ik krijg de dvd niet meer aan de praat. Net nu de Imam in NY zou gaan praten. Mocht blijkbaar niet van Allah. Dan schakelt dvd over op Bushcounrtry en het debat tussen de Amerikaanse en de Nederlandse kids. Alles krijgt een dubbele betekenis. Nooit eerder viel me op dat er zoveel over Arabieren gepraat wordt in de serie.
Als de film is afgelopen haast de meester zich naar voren en zegt in het Arabisch dat ze moeten zeggen dat hier ook veel debat is. Gelukkig vertaalt Shaza het snel in het Engels voor mij. Het slimste meisje, dat me 1000 keer bedankt, wordt afgebroken voor mijn ogen omdat ze vraagt of ik ook hun wil leren debatteren. Als de meester later weg is , dringen ze om me heen om mijn e-mail te vragen…we schrijven wel wat we vinden. De directeur van de school zal me later uitnodigen om terug te komen naar Sudan om een workshop te geven aan de meiden. Als we buiten komen hoor ik weer muziek. Het blijkt Kabli te zijn, een zeer populaire zanger en binnen no time sta ik weer te dansen met allemaal gillende meiden om me heen. Dikke pret.

Mee naar Shaza’s huis in de riksja. De huizen zijn enorm in Khartoum. Ruimte genoeg.
Onwaarschijnlijk lekker eten. Terwijl ze haar baby de borst geeft praten we over besnijdenis.
“Mijn dochter zal niet besneden worden. Ik ben wel besneden, maar niet de zware hoor, de light version” zegt ze lachend. Besnijdenis is sinds kort verboden door de regering, maar iedereen doet het ilegaal.

De laatste avond vier ik bij Amal die ik in het vliegtuig heb ontmoet. Binnenshuis kan er over alles gepraat worden. Amal is de “rebel-sister”, maar heeft wel de Vrouwenuniversiteit voor alle zusjes betaald. Het is een interessante familie. Ze zijn hun baan kwijt, hebben hun huis op moeten geven, ze worden in de gaten gehouden, maar wat een vrije geesten. Het wordt feest. Ik wordt weer ingewreven met parfum en olie, moet in de wierook staan en we maken muziek. Uiteindelijk heb ik toch iedere dag gedanst in Khartoum. De familiefoto’s komen tevoorschijn. Hippies in de tachtiger jaren. Tayeb Salih, de verboden schrijver, blijkt een huisvriend te zijn geweest. De cirkel is rond.
Wat een sterke vrouwen heeft dit land. Zelfs de Egyptenaren en de Marokkanen valt het op: In Sudan, land waar niets mag maar heel veel kan, lopen de vrouwen veel meer rechtop, veel trotser dan in hun landen.

23 december

Midden in de nacht vertrekt het vliegtuig terug. De Jordaanse wetenschapster heeft vliegangst. Ik hou haar maar voor dat ze dan sneller in het Paradijs is en bij de 72 maagden, of wat wacht er eigenlijk voor vrouwen in het paradijs? Ik ga door de douane. Glimlachend wenst de man me Merry Christmas. ” Shokran” zeg ik.

© maartje nevejan 26 dec 2005